Dopamin, beyin ön bölgesinin için çok önemli bir hormon ve nörotransmiterdir (beyin hücreleri arasında iletişimi sağlayan madde). Beyinde dopaminin salgılandığı önemli yerlerden biri de VTA(ventral tegmental area)’dır. Bu alan beynin iç kısımlarında bulunur.

Dopamin ile beyin ön bölgesinde mutluluk, zevk alma, çıkarların tatmin olması durumu gelişir. Ulaşılan bu sonuçlar “kazanç” olarak ifade edilir.

Toplumda saygınlık kazanma, sevgiliye sahip olma, para kazanma, cinsel tatmin, takım tutmak, dans etmek gibi insanı mutlu eden ve yaşamdan zevk almamızı sağlayan olayların bütününde kazanç sistemi devrededir. Ayrıca beslenme, sigara, alkol, uyuşturucu madde kullanımı gibi bağımlılıklarda kazanç sistemi içinde yer alırlar.

Kazanç sistemi içinde yer alan diğer bir nörotransmiter ve hormon, norepinefrin’dir¹. Diğer adıyla noradrenalin, adrenalin bağımlılığı olarak bilinen heyecan verici ve tehlikeli etkinliklerde beyinde salınımı artan hormondur.

Herhangi bir konuda kazanç sisteminin başlaması için öncelikle deneyim gerekir. Çocukken şekerin tadını alırsınız. Tat, kazanç sistemini devreye sokarak VTA bölgesinden beyin ön bölgesine dopamin akışı sağlar. Tat, beyin ön bölgesi tarafından “öğrenilir”.

Beyin ön bölgesinin çalışma özelliklerinde gelişen duyarlılıklar sonucu dopamine olan ihtiyaç artar ve bunu ister. O anda verdiği kararla kişiyi arayış içine iter. Eğer şekerli bir maddeyi seçerse, kişinin canı tatlı bir yiyecek isteyecektir.

Hangi tatmin durumun isteneceği tamamen kişisel özelliklere bağlıdır. Kimi alkol kimi korku-tehlike kimileri ise alkışla tatmin olur.

Beyin ön bölgesinin duyarlılık dereceleri, bağımlılıkların çeşidini ve şiddetini belirler. Başarıya, sigaraya, kahveye, çevreye, şekere, tehlikeli sporlara, risk almanın verdiği heyecana, paraya, müziğe, tuzlu besinlere, “onsuz olmadan yaşayamam” denilen herşeye karşı gelişen bağımlılıkların şiddeti; beyin ön bölgesinin duyarlılık derecelerine bağlıdır^2,3. Örneğin F7 adı verilen beyin ön bölümünün sol-arka alanı; sevgili, anne, baba, arkadaş gibi kişilere yönelik bağımlılığın merkezidir. Ayrılıkların bireyler üzerindeki etkilerini belirlenmesinde F7 bölgesinin önemi vardır. 

Kazanç sisteminin önemli bir özelliği, motivasyon’dur (güdülenme, istek)^4,5 Motivasyonun oluşması için beyin ön bölgesinin önceden deneyimlerle öğrenmiş olduğu  kazancını bilmesi gerekir. “Ben bu işi yaparsam sonucunda şunu elde ederim”

Bağımlılıklarla tatmin olunurken ortaya çıkan önemli bir tehlike vardır: sağlık durumunun zayıflaması ya da hastalıklar. Beyin ön bölge duyarlılığının sonucu gelişen stres ve ardından gelişen allostaz sistemi, gelişecek kısır döngü ile duyarlılıkların ve dolayısıyla bağımlılıklarında artmasına neden olacaktır.

Kazanç sisteminin 2 farklı nedenle sağlığımızı tehdit ettiği görülür. 1. durumda kazanç elde edemediniz. Örneğin aşık olduğunuz kişiye kavuşamayıp beyin ön bölgenizi “susturamadınız” ya da dopaminle besleyemediniz. Sonuç, depresif duygu durum ile birlikte ortaya çıkan allostatik sistemdir. Bağımlılık derecesinde çok sevdiğiniz annenizi kaybettiniz. Sonuç gene aynıdır.

2.durum, kazanç elde ettiniz. Çok sigara içtiniz. Şekerli ya da çok tuzlu yediniz. Alkol aldınız. Para hırsıyla yanlış kararlar verdiniz. Sonuç gene sağlığın bozulmasıdır.

Gün­lük ya­şan­tı­mız­da bi­le­rek ya da bil­me­ye­rek al­dı­ğı­mız ki­mi be­sin mad­de­le­ri, be­yin ön böl­ge­si­ni ge­çi­ci ola­rak uyar­ma­sı so­nu­cu ba­ğım­lı­lık ge­liş­tir­mek­te­dir. Ça­yın için­de bu­lu­nan te­in mad­de­si, kah­ve­de ka­fe­in, ko­la’­da x mad­de­si ve şeker, si­ga­ra­da ni­ko­tin;  be­yin ön böl­ge­si­ni uya­ra­rak dik­ka­ti art­tı­rır, uya­nık­lı­ğı sağ­lar, ılım­lı ke­yif ve­rir; hu­zur­suz­luk, ağ­rı gi­bi ya­kın­ma­la­rı ha­fif­le­tir. Bu mad­de­le­rin alı­nı­mı ile du­yar­lı­lı­ğı aza­lan ve da­ha ra­hat ça­lış­tı­ğı­nı fark eden be­yin ön böl­ge­si, za­man için­de ve ge­rek gör­dü­ğü her ko­şul­da bu mad­de­le­rin kul­la­nıl­ma­la­rı­nı is­ter.

Dünya genelinde insanların ti­pik alış­kan­lık­la­rı olan sık kahve ve si­ga­ra içil­me­si­nin ne­de­ni, sü­rek­li dik­kat­le­ri­ni ve­re­cek bir iş yap­ma­la­rı ve bu­nu sağ­la­ya­bil­mek için da­ha iyi ça­lı­şa­bi­len be­yin ön böl­ge­si­ne ge­rek duy­ma­la­rı­dır. Bu mad­de­ler alın­dı­ğı sü­re ve son­ra­sı bir­kaç da­ki­ka için­de et­kin­dir. Bu ne­den­le sıklıkla bir bar­dak kahve ye­ter­li gel­mez. Be­yin ön böl­ge­si ne ka­dar du­yar­lı ise, tü­ke­ti­len kahve mik­tar­la­rı o oran­da ar­ta­cak­tır.

Gün­düz çok kahve tü­ke­ten me­mur, ak­şam evin­de dik­ka­ti­ni ve­re­cek bir işi ol­maz­sa kahve ge­rek­si­ni­mi duy­ma­ya­bi­lir. An­cak ço­cu­ğu­nun okul öde­vi­ne yar­dım­cı ol­ma ya da bir ya­zı ha­zır­la­ma gi­bi du­rum­lar­da ar­ta­cak olan be­yin yü­kü, ona kahve içirecektir.

Si­ga­ra içen­ler­de du­rum pek fark­lı de­ğil­dir. Si­nir­le­nin­ce, üzü­lün­ce, yorulunca ar­tan si­ga­ra ge­rek­sin­me­si­nin ne­de­ni; ge­ne be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğın­da­ki ar­tı­şın bas­tı­rıl­ma is­te­ği­dir.

Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı de­re­ce­le­ri ve kişisel farklılıklar, ba­ğım­lı­lı­ğın ti­pi­ni be­lir­ler.

Dik­kat ek­sik­li­ği-hi­pe­rak­ti­vi­te bo­zuk­lu­ğu olan ço­cuk­lar için he­kim­le­rin ver­di­ği ilaç­la­rın et­ki mad­de­si, be­yin ön böl­ge­si­ni et­ki­le­yen ve güç­lü bir uya­rı­cı olan am­fe­ta­mi­nin tü­rev­le­ri­dir. Bu ne­den­le kır­mı­zı re­çe­te ile sa­tı­lır. Teo­rik ola­rak ba­ğım­lı­lık ya­pı­cı di­ğer mad­de­ler­den bir far­kı yok­tur. Sa­de­ce alın­dı­ğı sü­re için­de ve ki­mi hastalarda et­ki­li ola­bi­lir.

Adı ge­çen has­ta­lı­ğa ne­den olan be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı­nın sık­lık­la eriş­kin dö­nem­de de sü­re­ce­ği göz önü­ne alın­dı­ğın­da, ço­cuk­lar­da bu mad­de­nin kul­la­nı­mı­nın ne ka­dar doğ­ru ol­du­ğu he­kim ve ai­le­ler­ce sor­gu­lan­ma­lı­dır. Am­fe­ta­min kul­la­nı­mı, be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı ne­de­niy­le za­ten ba­ğım­lı­lı­ğa eği­lim gös­te­ren bu ço­cuk­lar için; ge­le­cek­te, bir mad­de kul­la­na­rak ge­çi­ci ola­rak dü­ze­le­bi­le­ce­ği­ni öğ­re­nen be­yin­le­ri­ne gös­te­ri­len ha­ta­lı bir yol­ olabilir. Ancak kimi çocuklarda, etkisi geçicide olsa, kullanıldığı süre içindeki etkisi başarılı sonuçlar vermekte, en azından “günü” kurtarabilmektedir.

Sık­ça ve yay­gın bir bi­çim­de kul­la­nı­lan bel­kide en önem­li mad­de, şe­ker­dir. Şe­ker, be­yin ön böl­gesini uyarıcı özel­li­ğiyle hem ba­ğım­lı­lı­ğa yol açar hem de dü­zen­li kul­la­nı­mı so­nu­cu HPA yo­lu­nu et­ki­le­ye­rek has­ta­lık­la­ra da­ve­ti­ye çı­kar­tır. Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğı­nı art­tı­rı­cı olay­lar ki­mi in­san­la­rın şe­ke­re olan iş­ta­hı­nı kam­çı­lar.

Bes­len­me özel­lik­le­ri, ta­ma­men ço­cuk­luk dö­nem­le­rin­de öğ­re­ni­lir ve ömür bo­yun­ca in­sa­nın ye­me alış­kan­lık­la­rı­nı be­lir­ler. Eğer ço­cuk­luk dö­ne­min­de şe­ker ta­dı ve et­ki­si be­yin ön böl­ge­si ta­ra­fın­dan öğ­re­nil­miş ise ya­şam bo­yun­ca du­yar­lı­lı­ğın art­tı­ğı dö­nem­ler­de alın­ma­sı is­te­ne­cek ve has­ta­lık­lar böy­le­ce bes­le­ne­cek­tir. Adı­nı kay­bet­ti­ğim bir he­ki­min şe­ker­le il­gi­li söy­le­di­ği şu söz ün­lü ve­ci­ze­le­ri arat­ma­ya­cak ni­te­lik­te­dir,

Saf şe­ker bu­gün icat ol­say­dı, ya­sak­lar lis­te­sin­de­ki ye­ri ero­in­den üst­te olur­du.

Bağımlılık gelişiminin temel nedeni; beyin ön bölge duyarlılıklarıdır^1,6,7

Bağımlılıkların tedavisinde beyin ön bölge duyarlılığını düzeltemeden başarıyı beklememek gerekir.

Bağımlılığın sayı ve şiddeti, hasta olma durumunu belirleyen etkenlerdir. Sosyal konuma, kişiye, maddeye, paraya olan bağımlılıklardan yoksun kalmak; stresin en büyük nedenidir.

Bağımlılığın derecesini belirleyen beyin ön bölgesi, kişisel özgürlüğün merkezidir.

Bireysel özgürlük düzeyi, beyin ön bölgesinin uyarılma ihtiyacı ile ters orantılıdır.

İnsanlar bağımlılıkları kadar hasta, özgürlükleri kadar sağlıklı olurlar.

Kaynaklar

1. Cerebral Cortex 2005 15(12):1877-1886 Prefrontal Cortical Norepinephrine Release Is Critical for Morphine-induced Reward, Reinstatement and Dopamine Release in the Nucleus Accumbens Rossella Ventura et al

2. Principles of allostasis: optimal design, predictive regulation, pathophysiology and rational therapeutics. Peter Sterling Cambridge University Press 2004

3. Postgrad Med. 2008 Jul 31;120(2):E01-7 A review of addiction Clay SW, Allen J, Parran T

4. Prefrontal cortical up states are synchronized with ventral tegmental area activity PETERS Yvette Synapse 2004, vol. 52, n^o2, pp. 143-152 

5. Prefrontal/accumbal catecholamine system determines motivational salience attribution to both reward- and aversion-related stimuli Rossella Ventura PNAS March 20, 2007 vol. 104 no. 12 5181-5186

6. Cerebral Cortex, Vol. 13, No. 3, 318-327, March 2003 Instructed Delay Activity in the Human Prefrontal Cortex is Modulated by Monetary Reward Expectation N. Ramnani^1,2 and R.C. Miall 

7. The Prefrontal Cortex, Cognitive Control, and Addiction   Neuroscience Minisymposia Chaired by Antonieta Lavin   Georgia World Congress Center 2006