Homestaz-Allostaz Dengesi

Allostaz, homestazın sağlanması için beyin tarafından yönetilen bir sigorta sistemidir.

Bir hattı (yaşamı) takip ederek giden araç homestaz durumundadır. İç ve dış etkenler nedeniyle araba yoldan çıkma eğilimine girerse allostaz aracı tekrar hattına döndürür. Araç yoldan çıkarsa allostatik yüklenme başlar. Bu durumda homestaz tekrar sağlanabilir. Aracın kaza yapması allostatik aşırı yüklenme olarak ifade edilirki bu durumun karşılığı hastalıktır. Bu durumda aracın iyi bir tamir ve bakıma ihtiyacı vardır. Tamircinin becerisi ilk aşamada önemlidir ama arabanın kalitesi, hastalığın durumunu belirleyen çok daha önemli bir faktördür. Sürücü ise aracın (kişinin) beynidir.

Sürücü-beyin iyi durumda olsaydı ( dikkatli bir sürücü, iyi durumda olan beyin ön bölgesi) zaten hastalık olmayacaktı. Zorunlu genetik etkilerden dolayı ortaya çıkan hastalıklar ise yola devrilen bir ağaç, diğer aracın çarpması ya da düşen bir yıldırıma benzetilebilir. Aracın bakımının düzenli yapılması ( kişinin akıl ve beden sağlığına önem vermesi) kaza riskini en aza indirecektir. 

Homestaz-allostaz dengesini sağlayan temel yapı, hipotalamus’tur. Hipotalamus’a vücudun içinde bulunduğu durum hakkında sürekli bilgi gelir. Örneğin “kan şekeri düzeyi azaldı” bilgisi gelmesiyle, kan şekeri düzeyini arttırıcı sistemi devreye girmesini sağlar. Benzer durum hipertansiyon, kan kolesterol düzeyi, kan tiroid hormon düzeyleri vb. için de geçerlidir. Hipotalamus ayrıca beyin ön bölgesinden, limbik sistemden ve diğer beyin yapılarından beyin-beden uyumunu sağlayacak bilgiler alır. Örneğin sinirlilik, üzüntü durumunda gelişen yüksek tansiyon, kan şeker düzeyi artışı, titreme, çarpıntının nedeni budur.

Hipotalamus, iç organlar üzerindeki etkisini hormonal (endokrin) ve sinirsel yollarla gösterir. Bu yollar memeli hayvanların ve insanların ortak özelliğidir¹. Hormonal kontrolü hipofiz üzerinden sağlar.

Kortizol ve adrenalin başta olmak üzere, çeşitli hormonlarla homestaz-allostaz dengesi korunmaya çalışılır. Dengenin bozulmasıyla hastalık durumu ortaya çıkar.

Allostaz sisteminin uzun süre etkili olması sonucu; kortizol, norepinefrin ve CRH’ın beyin ön bölgesi ve hipokampusa durdurucu (inhibe edici) etkisi başlar. Amigdala üzerine ise uyarıcı (exitatuvar) etkisi olur². Depresyon, anksiyete bozuklukları, otizm gibi hastalıkların temel patolojik özelliklerinin büyümüş (hipertrofik) amigdala, etkinliği azalmış (disfonksiyon) beyin ön bölgesi ve hipokampus olduğu bilinmektedir.

Hipofizden salınan vasopresin adlı hormonun er­kek­ler­de 50 yaş son­ra­sı azal­ma­sıy­la ge­ce­le­ri sık id­rar yap­ma ih­ti­ya­cı ge­li­şir³. Sık idrara çıkma, allostaz sisteminin vasopresin’i azaltma ve yaşlanmayı arttırıcı sonuçlarından biridir⁴.

Hi­po­fiz­den sal­gı­la­nan FSH ve LH hor­mon­la­rı ka­dın­la­rın ay­lık per­yod­la­rı­nın oluş­ma­sı­nı sağ­lar. Er­kek­lik(testosteron) ve ka­dın­lık hor­mon­la­rı­nı(östrojen) sağ­la­yan yu­mur­ta­lık­la­rın ça­lış­ma­sı, bu iki hor­mo­nun kon­tro­lün­de­dir. Stresli durumlarda gö­rü­len regl dü­zen­siz­lik­le­ri­nin ne­de­ni, be­yin ön böl­ge­si'nin du­yar­lı­lı­ğı­nın art­ma­sı so­nu­cu hi­po­ta­la­mus kon­tro­lü­nün bo­zul­ma­sı­dır.

Po­li­kis­tik over sen­dro­mu ya da (yu­mur­ta­lık kisti) ne­de­ni, FSH ve LH sa­lın­ma bo­zuk­luk­la­rına neden olan allostaz etkisidir⁵.

Erken menapoz (fonksiyonel hipotalamik amenore) nedeni, allostazdır^6-8.

Zamanından önce regl (menarj) olan genç kadınlarda allostaz saptanmıştır⁹.

Erken doğum(prematür) yapan kadınların allostaz etkisinde olduğu gözlenmiştir^10,11.

Strese bağlı gelişen gebelik hipertansiyonu(preeklampsi) allostaz sisteminin etkisinde oluşur^12,13

Nedeni açıklanamayan zor doğumlarda allostaz düşünülmelidir^14,15.

Hi­po­fiz be­zin­den sa­lı­nan di­ğer bir hor­mon­ olan prolaktin, me­me be­zi üze­rin­de et­ki­li olup süt ya­pı­mı­nı sağ­lar. Prolaktinin allostaz sistemini düzelten, stres algısını azaltan özellikleri vardır16 Stres altında memelerden süt gelmesinin nedeni, allostaz etkisiyle salınımı artan prolaktindir. Bunu sağlamak için normalden fazla çalışan hipofiz bezinde büyüme olur. MR ile saptanan hi­po­fiz ade­no­mu ge­liş­me­sin­de hi­po­ta­la­mu­sun önem­li et­ki­si ol­du­ğu bil­inmektedir^17-19.

Er­kek­lik hor­mo­nu-testosteron, kalp da­mar­la­rı­nı gev­şe­te­rek kan akı­mı­nın dü­zen­li ol­ma­sı­nı sağ­lar ve kalp kri­zi ge­çir­me­yi bir öl­çü­de ön­ler. Allostaz etkisiyle gelişen dü­şük er­kek­lik hor­mo­nu ile da­mar sert­li­ği ara­sın­da önem­li iliş­ki­nin ol­du­ğu gös­te­ril­miş­tir²⁰.

Or­ta yaş gru­bun­da, sex hor­mon­la­rı­nın (ös­tro­jen ve tes­tos­te­ron) azal­ma­sı­na bağ­lı ola­rak ka­ra­ci­ğer, ko­les­te­rol sal­gı­lan­ma­sı­nı art­tı­ra­rak hor­mon ya­pı­mı­nın do­lay­lı ola­rak art­tı­rıl­ma­sı­nı amaç­la­dı­ğı,  bu ne­den­le or­ta yaş gru­bun­da gö­rü­len ko­les­te­rol ar­tı­şı nor­mal ol­du­ğu bil­di­ril­miş­tir²¹.

Kadınların daha duygusal olmasına östrojenin etkisi vardır. Stres, allostaz’ın erken dönemlerinde östrojen düzeyini arttırır. Kanda artan östrojen düzeyi beyin ön bölge duyarlılıklarını arttırarak stresin yoğunluğunun daha da güçlü hissedilmesini sağlar^22-24.

Allostaz etkisiyle HPT yo­lunun çalışma düzeninde gelişen sorunların tiroit hastalıklarının oluşumunda önemli olduğunu düşündüren bilgiler bulunmaktadır. Ti­ro­it hor­mo­nu vü­cut ener­ji ta­şı­ma­cı­lı­ğın­da yer alan önem­li bir mad­de­dir. Yağ ve şe­ker me­ta­bo­liz­ma­sı üze­ri­ne önem­li et­ki­le­ri var­dır. Tiroit bezi hormonları olan T3, T4 kan düzeyleri, allostaz etkisinde olan hastalıklarda önemli değişimler göstermektedir. Özellikle psikiyatrik hastalıklarda bu durum çok daha belirgindir.

Psikiyatri’de bulguların ya da hastalıkların birlikte görülmesi, komorbit adıyla ifade edilir. Komorbidite, allostaz ile açıklanmıştır²⁵. 3 yıl sü­ren bir ça­lış­ma so­nu­cu or­ta şid­det­te ve şid­det­li dep­res­yon ve ma­ni has­ta­lı­ğı olan ki­şi­ler­de ti­ro­it be­zi­ni ça­lış­tı­ran TSH ile hi­po­fiz be­zi­ni uya­ran ve hi­po­ta­la­mus­tan sa­lı­nan TRH hor­mon­la­rın et­kin­li­ğin­de önem­li azal­ma­lar ol­du­ğu gös­te­ril­miş.²⁶

Dep­res­yon has­ta­la­rın­da be­yin ön böl­ge­si­nin man­ye­tik uya­rı­sı so­nu­cu TSH et­kin­li­ğin­de be­lir­gin ar­tış ol­du­ğu sap­tan­mış.²⁷

Allostaz etkisi altında hi­po­fiz be­zi et­kin­li­ği­nin azal­ma­sı so­nu­cu bü­yü­me hor­mo­nu, seks hor­mon­la­rı, ti­ro­it hor­mo­nu sa­lı­nı­mı bo­zu­lur, gö­bek yağ­lan­ma­sın­da ar­tış ve do­ku­lar­da in­sü­li­ne kar­şı di­renç ge­li­şi­mi so­nun­da şe­ker has­ta­lı­ğı ge­li­şir^28-31. Bu durum, glukoz allostaz’ı olarak açıklanmıştır^32-36. Saf şe­ker tü­ke­ti­mi ile ge­li­şen tep­ki­sel kan şe­ke­ri dü­şük­lü­ğü­nün sık­ça tek­rar­lan­ma­sı so­nu­cu do­ku­la­rın in­sü­li­ne olan il­gi­sin­de azal­ma-di­renç olu­şa­cak ve kan­da ye­ter­li in­sü­lin ol­ma­sı­na rağ­men do­ku­la­rın bu­nu kul­la­na­ma­ma­sı so­nu­cu şe­ker has­ta­lı­ğı ge­li­şi­mi­ne or­tam ha­zır­la­na­cak­tır. Şe­ker has­ta­lı­ğın­da so­run, in­sü­li­nin do­ku­lar ta­ra­fın­dan kul­la­nı­la­ma­ma­sı­dır. İn­sü­lin yük­sek­li­ği, kan şe­ke­ri yük­sek­li­ği so­nu­cu artan ok­sit­len­me vb. olay­lar do­ku­la­rın tah­rip ol­ma­sı­nı sağ­la­ya­cak­tır. Şe­ker has­ta­lı­ğı, yük­sek kan ba­sın­cı, kan­ser, şiş­man­lık, ko­les­te­rol yük­sek­li­ği, kalp ve böb­rek has­ta­lık­la­rı, kı­sır­lık ve be­yin hüc­re yı­kı­mı ile gi­den has­ta­lık­lar­da, kan in­sü­lin ora­nın­da ar­tış ol­du­ğu bi­lin­mek­te­dir. Oysa ki dü­şük in­sü­lin dü­zey­le­ri olan de­ney hay­van­la­rı­nın da­ha uzun ya­şa­dık­la­rı bil­di­ril­miş­tir³⁷.

Ka­ra­ci­ğe­ri ve ka­ra­ci­ğer kay­nak­lı mad­de­le­rin et­ki­le­di­ği yağ, kas ve ke­mik do­ku­su­nun ça­lış­ma­sı ge­ne hi­po­ta­la­mus kon­tro­lün­de sağ­la­nır. Son yıl­lar­da çok önem­li ol­du­ğu be­lir­ti­len kan­da ko­les­te­rol yük­sek­li­ği, ka­ra­ci­ğe­rin ça­lış­ma­sı so­nu­cun­da olu­şur. Ko­les­te­rol vü­cu­du­mu­zun tüm hüc­re­le­rin­de, hüc­re za­rı ya­pı­sı­nı oluş­tu­ran önem­li bir mo­le­kül­dür. Tüm can­lı­lar­da bu­lu­nur. Ko­les­te­ro­lün önem­li mik­ta­rı vü­cut ta­ra­fın­dan oluş­tu­ru­lur. Çok da­ha az mik­ta­rı be­sin­ler yo­luy­la alı­nır. Ka­ra­ci­ğer, be­yin, omu­ri­lik ve kan da­mar yü­ze­yin­de, di­ğer do­ku­la­ra oran­la çok da­ha faz­la bu­lu­nur. Ko­les­te­rol kan­da LDL, VLDL ve HDL adı ve­ri­len ta­şı­yı­cı­lar ta­ra­fın­dan, di­ğer do­ku­la­ra ulaş­tı­rıl­mak üze­re, ka­ra­ci­ğer ve in­ce bar­sak­ta ya­pı­la­rak ta­şı­nır. LDL ve VLDL ka­ra­ci­ğer­den do­ku­la­ra, HDL kan­dan ka­ra­ci­ğe­re ko­les­te­ro­lü ta­şır.

Hüc­re za­rı ya­pı­sı­nı oluş­tur­ma­sı ve hüc­re bü­tün­lü­ğü­nü ko­ru­ma­sı ne­de­niy­le ba­zı araş­tır­ma­cı­lar ko­les­te­ro­lün an­ti­ok­si­dan (ko­ru­yu­cu) et­ki­si ol­du­ğu­nu be­lirt­miş­ler­dir. Yağ­da eri­yen vi­ta­min­le­rin (A,D,E,K) kul­la­nı­mı için ko­les­te­rol ge­rek­li­dir. D vi­ta­mi­ni ya­pı­la­bil­me­si için ko­les­te­rol ol­ma­sı ge­re­kir. Kor­ti­zon, pro­ges­te­ron, ös­tro­jen ve tes­tos­te­ron hor­mon­la­rı­nın ya­pı­mı için ge­ne ko­les­te­rol ge­re­kir.

Beyin, da­mar ve kalp has­ta­lık­la­rı yö­nün­den ko­les­te­ro­lün da­mar­la­rı tı­ka­yan tı­kaç­ta bu­lun­ma­sı ve da­mar ya­pı­sı­nı sert­leş­tir­me­si ne­de­niy­le son yıl­lar­da adın­dan sık­ça söz edil­me­si­ne ve özel te­da­vi­ler ge­liş­ti­ril­me­si­ne ne­den ol­muş­tur.

Kolesterol İle İlgili Gerçekler→

 

Kaynaklar

1. Ne­me­roff C.B, et al.Stress pep­ti­des and HPA axis re­ac­ti­vity in dep­res­si­on. Eu­ro­pe­an Neu­ropsy­chop­har­ma­co­logy, Vo­lu­me 5, Num­ber 3, Sep­tem­ber 1995, pp. 242-243

2. Physiology and Neurobiology of Stress and Adaptation: Central Role of the Brain BRUCE S. Mcewen Physiol Rev 87: 873–904, 2007;

3. Cutoff value of urinary arginine vasopressin for nocturnal polyuria in elderly men Akiyama Tatsuya Urology 2007, vol. 69, n^o1, pp. 98-102 

4. Interacting mediators of allostasis and allostatic load: towards an understanding of resilience in aging .  Metabolism , Volume 52 , Pages 10 - 16 B . Mcewen 2003

5. The Menstrual Cycle and Adolescent Health The New York Academy of Sciences published Jun 2008 Editors: Catherine M. Gordon; Corrine Welt; Robert W. Rebar, et al

6. Functional Hypothalamic Amenorrhea Is Associated with Disordered eatingrobert W. Rebar Fertil Steril 2006 Dec

7. Use of cognitive behavior therapy for functional hypothalamic amenorrhea Berga Sarah L. ; Loucks Tammy L. ; Annals of the New York Academy of Sciences   2006, vol. 1092, pp. 114-129 

8. Increased cortisol in the cerebrospinal fluid of women with functional hypothalamic amenorrhea  Benedetta brundu Journal of Clinical Endocrinology & metabolismvol. 91, No. 4 1561-65 2006

9. Ann Epidemiol. 2005 Jul;15(6):438-44 Early age at menarche and allostatic load: data from the Third National Health and Nutrition Examination Survey.Allsworth JE, Weitzen S, Boardman LA

10. Am J Obstet Gynecol. 2005 May;192(5 Suppl):S47-55 Stress model for research into preterm delivery among black women. Hogue CJ, Bremner JD.

11. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2003 Sep-Oct;32(5):650-8. Psychosocial pathways to prematurity: changing our thinking toward a lifecourse and community approach.Tiedje LB.
  

12. Corticotropin-releasing hormone signals adversity in both The placenta and the brain: regulation by glucocorticoids and Allostatic overload  Journal of Endocrinology (1999) 161, 349–356 J Schulkin

13. Research strategies for optimizing pregnancy outcomes in minority populations .  American Journal of Obstetrics and Gynecology , Volume 192 , Issue 5 , Pages S64 - S70 T . Patrick , Y . Bryan

14. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs. 2007 Mar-Apr;36(2):125-34 Allostasis: a theoretical framework for understanding and evaluating perinatal health outcomes.Shannon M, King TL, Kennedy HP

15. Allostasis: A Theoretical Framework for Understanding and Evaluating Perinatal Health Outcomes Maureen Shannon  Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing Volume 36 Issue 2, Pages 125 – 134 2007

16. Chronic intracerebral prolactin attenuates neuronal stress circuitries in virgin rats Donner N et al Eur J Neurosci 2007 Mar;25(6):1804-14

17. Mat­su­no A. Et al. Pro­duc­ti­on of Pi­tu­itary Hor­mo­ne by Hu­man Pi­tu­itary Ade­no­ma is un­der Au­toc­ri­ne and Pa­rac­ri­ne Re­gu­la­ti­on of Hypot­ha­la­mic Hor­mo­nes Sec­re­ted from Ade­no­ma Cells. Ac­ta His­toc­hem Cytoc­hem­Vol 36 No 5 p415-420 (2003)

18. An­na Spa­da, et al. Hor­mo­nal Sig­na­ling and Pi­tu­itary Ade­no­mas Ne­uro­en­doc­ri­no­logy Vol. 85, No. 2, 2007

19. Sylvia L. Asa and She­re­en Ez­zat. The Cyto­ge­ne­sis and Pat­ho­ge­ne­sis of Pi­tu­itary Ade­no­mas En­doc­ri­ne Re­vi­ews 19 (6): 798-827  1998 The En­doc­ri­ne So­ci­ety

20. Me­di­cal Hypot­he­ses 59: 751-56, 2002

21. Mal­kin CJ, et al. Tes­tos­te­ro­ne as a pro­tec­ti­ve fac­tor aga­inst at­he­rosc­le­ro­sis, im­mu­no­mo­du­la­ti­on and inf­lu­en­ce upon pla­que de­ve­lop­ment and sta­bi­lity. J En­doc­ri­nol. 2003 Sep; 178(3): 373-80.

22. Amy F. T. Arnsten, Rebecca M. Shansky  Adolescent Brain Development: Vulnerabilities and Opportunities Volume 1021 published June 2004 Ann. N.Y. Acad. Sci. 1021: 143–147 (2004)

23. Estrogen mediates sex differences in stress-induced prefrontal cortex dysfunction Shansky R. M.et al Molecular psychiatry  2004, vol. 9, n^o5, pp. 531-538 

24. Oestrogen Receptor α Localisation in the Prefrontal Cortex of Three Mammalian Species D. Montague et ea Journal of Neuroendocrinology Volume 20 Issue 7, Pages 893 – 903 2008

25. Allostatic load as a marker of cumulative biological risk: macarthur studies of successful aging  Teresa E. Seeman PNAS April 10, 2001 vol. 98 no. 8 4770-4775

26. J. K. Lar­sen, et al. Re­la­ti­ons­hip bet­we­en mo­od and TSH res­pon­se to TRH sti­mu­la­ti­on in bi­po­lar af­fec­ti­ve di­sor­der Psycho­ne­uro­en­doc­ri­no­logy. 2004 Aug;29(7):917-924.

27. Ge­or­ge MS, Was­ser­mann EM, Wil­li­ams WA, et al. Chan­ges in mo­od and hor­mo­ne le­vels af­ter rtms of the pref­ron­tal cor­tex. J Neu­ropsy­chi­atry Clin Neu­ros­ci. 1996;8(2):172-180.

28. Allostasis and Allostatic Load: Implications For Neuropsychopharmacology  B.S. mcewen Neuropsychopharmacology 2000vol.22,no.2

29. Physiology and Neurobiology of Stress and Adaptation: Central Role of the Brain Bruce S. Mcewen Physiol Rev 87: 873–904, 2007;

30. Biol Psychiatry 2003;54: 200–207Mood Disorders and Allostatic Load Bruce S. Mcewen

31. Principles of allostasis: optimal design, predictive regulation, pathophysiology and rational therapeutics. Peter Sterling Cambridge University Press 2004

32. Diabetes. 2003 Apr;52(4):903-9 Glucose allostasis. Stumvoll M

33. The Role of Glucose Allostasis in Type 2 Diabetes Reviews in Endocrine & Metabolic Disorders Volume 5, Number 2 / May, 2004

34. Diabetes Care 30:1845-1850, 2007 Degree of Obesity and Glucose Allostasis Are Major Effectors of Glucose Tolerance Dynamics in Obese Youth Ram Weiss et al

35. JPEN J Parenter Enteral Nutr. 2006 Mar-Apr;30(2):157-63 Metabolic mechanisms of stress hyperglycemia. Mechanick JI

36. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2005 Jul;8(4):431-9 Effects of weight loss and calorie restriction on carbohydrate metabolism. Manco M, Mingrone G

37. Sci­en­ce Ja­nu­ary 24, 2003;299:572-574