İnsan da dahil olmak üzere canlı türlerine üstün özelliklerini kazandıran beyin bölgeleri kabuk ya da dış kısmında bulunur. Beynin içyapılarına inildikçe daha ilkel ve genel bölümler ortaya çıkar. Omurgalı canlılarda ortak yapı olan limbik sistem, bazal ganglionlar ve hipotalamus, beynin orta bölümünde yer alır.

Hi­po­ta­la­mus, in­san­ ve hay­van­lar­da, sa­hip ol­du­ğu hor­mo­nal ve si­nir­sel yol­lar ile vü­cu­dun dü­zen­li ça­lış­ma­sı­nı sağ­lar. An­cak in­san­lar­da gö­rü­len, kan­ser­den şe­ker has­ta­lı­ğı­na, kan ba­sın­cı yük­sek­li­ğin­den dep­res­yo­na ka­dar ge­niş bir yel­pa­ze için­de yer alan kronik has­ta­lık­la­rın ne­de­ni, hi­po­ta­la­mu­sun nor­mal dı­şı ça­lış­ma­sı­dır^1-15.

Hi­po­ta­la­mus ise, di­ğer be­yin ya­pı­la­rı gi­bi, be­yin ön böl­ge­si­nin kon­tro­lü al­tın­da­dır^16-29.

Do­ğal or­tam­la­rın­da ya­şa­yan hay­van­lar­da, in­san­lar­da gö­rü­len has­ta­lık­la­rın ço­ğu göz­len­mez. An­cak hay­van­lar de­ney or­ta­mı­na kon­duk­la­rın­da, do­ğal ya­şam­da kar­şı­laş­ma­dık­la­rı stre­si ya­şar­lar­sa, in­san­lar gi­bi has­ta ol­duk­la­rı gö­rü­lür³⁰. Özel­lik­le be­yin ön böl­ge­si ge­liş­miş olan hay­van­lar, de­ney or­tam­la­rın­da ya­ra­tı­lan stre­se da­ha du­yar­lı ol­du­ğu ve has­ta ol­ma risk­le­ri o öl­çü­de art­tı­ğı bi­lin­mek­te­dir.³¹

Doğum anından itibaren çevreden gelen bilgilerle oluşturulan limbik sistem kayıtları ile öncelikle genetik miras ve yaşadıkça gelişen beyin ön bölgesinin çalışma özellikleri, kişinin hem ruhsal hemde bedensel açıdan sağlık düzeyini belirler. Çevre etkisinin olmadığı bir ortamda belkide tepkisiz bir organizma olarak yaşanıp ölünebilir. Ancak dünyamızda insan beyni, iç ve dış pek çok etkinin tesiriyle yaşamını sürdürür. Bu etkilerin başında gelen stres, hastalıkların ortaya çıkışını belirleyen önemli bir etkendir. Günümüz tıbbi literatüründe, çocukluk döneminde başlayan kimi kalıtsal hastalıklar dışında, stresin etkili olmadığı bir hastalık göstermek neredeyse olanaksızdır.

Stres'in pek çok ta­nı­mı­nı bu­la­bi­lir­si­niz. Vü­cu­du et­ki­le­ye­bi­len iç ve dış et­men­le­rin tü­mü­ne stres di­ye­bi­li­riz. Yaşanan üzün­tü­ler, ame­li­yat, so­ğuk ya da aşı­rı sı­cak, ka­za­lar, çev­re kir­li­li­ği örnek verilebilecek stres faktörleridirler. An­cak bu et­ki­le­rin in­san­lar üze­rin­de­ki so­nuç­la­rı fark­lı­dır. Çün­kü in­san­lar ara­sın­da­ki ki­şi­lik fark­lı­lık­la­rı ne­de­niy­le her in­sa­nın stre­se kar­şı ver­di­ği tep­ki ve stre­sin ya­rat­tı­ğı so­nuç fark­lı ola­cak­tır. Dolayısıyla burada önemli olan stresin kendisi değil, stresi algılanış biçimidir. Stres algısı, beyin ön bölgesinde gerçekleşir.(Bakınız, beyin ve stres bölümü)

Stres, 21 ya­şı­nı ge­çen ye­tiş­kin­ler için be­yin ön böl­ge­sin­de du­yar­lı­lık ya­rat­ma özel­li­ğin­den öte, var olan du­yar­lı­lı­ğı art­tı­rı­cı özel­li­ği var­dır. Be­yin ön böl­ge ge­liş­me­si­nin ta­mam­lan­dı­ğı 21 ya­şı­na ka­dar olan stres­ler, ka­lı­cı du­yar­lı­lık­la­ra ne­den ola­bi­lir­ler.

Beyin ön bölge çalışma özelliklerinin değişmesi sonucu etki altında kalan hipotalamus, hormonal ve sinirsel yollarla iç organları etkileyerek strese bağlı hastalıkların ortaya çıkmasında temel fizyopatolojik nedeni oluşturur.  

Uçak fo­bi­si olan ve bu ne­den­le ge­li­şen pa­nik du­ru­mu­nda kalp kri­zi ge­çi­re­rek ölen insanları örnek olarak verebiliriz. Pa­nik du­ru­mu, bey­nin öğ­re­nil­miş bir tep­ki­si­dir. Be­yin ön böl­ge­si­nin du­yar­lı ol­ma­sı, amig­da­la'nın da için­de bu­lun­du­ğu lim­bik sis­tem­den ge­len ve da­ha ön­ce­den teh­dit un­su­ru ola­rak kay­de­di­len bil­gi­le­ri doğ­ru bi­çim­de yo­rum­lan­ma­sı­na en­gel ol­muş­tur. Dü­şü­nü­len teh­dit un­su­ru­na uyum için hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ği art­ma­sı so­nu­cu kan ba­sın­cı (tan­si­yon) art­mış, kalp hı­zı art­mış, kan da­mar­la­rı ka­sıl­mış, kalp ka­sı­nın kan­lan­ma­sı azal­mış ve so­nuç­ta kalp kri­zi ge­liş­miş­tir.

Has­ta­lı­ğı oluş­tu­ran bu sis­tem, be­yin ön böl­ge ça­lış­ma­sı­nın du­yar­lı­lı­ğı­na bağ­lı ola­rak, fark­lı vü­cut bö­lüm­le­rin­de fark­lı bi­çim­ler­de or­ta­ya çı­ka­bi­lir. Kan şeker düzeyinin ani yükselişiyle gelişen ilk şeker hastalığı atağı, hipertansiyon atakları, depresyon atakları, ilk migren krizi, genç yaşta gelişen felçler örnek olarak verilebilir. 

36 ya­şın­da olan, son 2 yı­lı­nı ta­til yap­ma­dan yo­ğun bir bi­çim­de ça­lı­şa­rak ge­çi­ren he­kim ar­ka­da­şım, ka­tıl­dı­ğı bir kon­gre­de, otel ha­vu­zun­da yü­zer­ken felç ge­çi­ri­yor. Hiç­bir ne­den bu­lu­na­mı­yor. Bu­ra­da an­lık ya­şa­nan pa­nik atak ye­ri­ne, 2 yıl bo­yun­ca ge­liş­ti­ri­len uyum sü­re­ci­nin et­kin ol­du­ğu söy­le­ne­bi­lir. Bu sü­reç be­yin ön böl­ge­si­nin kon­tro­lün­de, hi­po­ta­la­mus ta­ra­fın­dan ge­liş­ti­ri­lir. Be­yin sa­pı de­ni­len böl­ge­de­ki da­mar­la­rın ge­çi­ci ola­rak ka­sı­lıp tı­kan­ma­sı ile be­yin­den vü­cu­da gi­den si­nir sis­tem­le­ri­nin yer al­dı­ğı dar bir ala­nın kan­lan­ma­sı­nın bo­zul­ma­sı so­nu­cu felç mey­da­na gel­miş­tir. Olay­dan son­ra da­mar­la­rın nor­ma­le dön­me­si­ne rağ­men, il­gi­li ala­nın tah­ri­ba­tı ka­lı­cı ol­muş­, bu patolojik olay felçle sonuçlanmıştır.

Ay­nı yaş, boy, ki­lo ve is­ke­let ya­pı­sı­na sa­hip 3 fark­lı ki­şi­nin yer­den çö­me­le­rek 20 kg. ağır­lı­ğı kal­dır­dı­ğı­nı dü­şü­ne­lim. Bi­ri­nin be­li tu­tu­la­bi­lir ve gün­ler­ce ya­tak is­ti­ra­ha­ti­ne ge­rek du­ya­bi­lir. 2. ki­şi­nin be­lin­de ha­fif bir ağ­rı olur ve bir kaç da­ki­ka için­de ge­çer. Son ki­şi ise bu du­rum­dan hiç et­ki­len­mez. Ay­nı fi­zik­sel stre­se fark­lı tep­ki­ler ve­ren ki­şi­le­rin bu olay­da­ki du­ru­mu, fark­lı be­yin ön böl­ge özel­lik­le­ri­nin be­yin­de yer alan mo­tor mer­ke­zi fark­lı bir bi­çim­de kon­trol et­me­si so­nu­cu ge­li­şir. Be­yin ön böl­ge ça­lış­ma özel­lik­le­ri fark­lı olan bu 3 ki­şi­nin, ağır­lık kal­dır­ma anın­da bey­ne ula­şan du­yu­la­rın fark­lı iş­len­me­si so­nu­cu, mo­tor mer­kez­de fark­lı tep­ki­le­rin oluş­ma­sı­na ne­den ola­cak, bel kas­la­rı­na gi­den ka­sıl­ma emir­le­ri fark­lı güç­te ola­cak ve 1. ki­şi­nin bel böl­ge­sin­de­ki kas­la­rı di­ğer ki­şi­le­re gö­re nor­mal­den çok da­ha faz­la ka­sı­la­cak­tır.

Ay­nı apart­man­da otu­ran, ay­nı sos­yo­eko­no­mik dü­zey­de olan ki­şi­le­rin ev­le­rin­de ay­nı ge­ce ve sı­ray­la ger­çek­le­şen hır­sız­lık ola­yı son­ra­sın­da fark­lı duy­gu, dü­şün­ce ve dav­ra­nış bi­çim­le­ri göz­le­ne­bi­lir. Ki­mi et­ki­sin­de uzun sü­re ka­lıp dep­res­yon ya da pa­nik atak has­ta­lı­ğı­na ya­ka­la­nır­ken ki­mi 1 haf­ta son­ra ya­şa­nan ola­yı ta­ma­men unu­ta­bi­lir. Be­yin ön böl­ge­si­nin duy­gu, dü­şün­ce ve dav­ra­nış bi­çim­le­ri­ni sağ­la­yan be­yin böl­ge­le­riy­le gir­di­ği fark­lı iliş­ki­ler so­nu­cu, fark­lı so­nuç­lar or­ta­ya çı­ka­cak­tır. İş­te bu ne­den­den do­la­yı her ki­şi­nin stre­se kar­şı ver­di­ği ya­nıt fark­lı­dır ve ki­şi­ye öz­gü­dür. Ge­ne bu ne­den­den do­la­yı hay­van­lar­da, in­san­lar­da gö­rü­len ço­ğu has­ta­lık­lar gö­rül­mez.

Be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lık­la­rı çoğu hayvan tür­leri için­ ay­nı­dır. İn­san­lar gi­bi çe­şit­li­lik gös­ter­mez. Cey­lan sü­rü­sü­nün ya­şa­dı­ğı as­lan stre­si bel­li bir sü­re sü­rer ve et­kin­li­ği ar­tan hi­po­ta­la­mu­sun sağ­la­dı­ğı faz­la­dan ener­ji ve vü­cut uyu­mu sa­ye­sin­de ka­çar­lar. Ge­li­şen du­ru­ma uyum doğ­ru bir şe­kil­de sağ­lan­mış ve hi­po­ta­la­mu­sun ya­rat­tı­ğı uyum sü­re­ci doğ­ru kul­la­nıl­mış­tır.

Limbik sistemde yer alan tüm yapılar, omurgalı hayvanlarda da bulunur. Ancak insana akıl özelliğini kazandıran beyin ön bölgesi, “aklın” özelliklerini de beden faaliyetlerine yansıtarak diğer canlılardan daha farklı bir vücut kontrol sistemi ortaya koyar.

İn­san­da, ki­şi­lik fak­tö­rü baş­ta ol­mak üze­re, be­yin ön böl­ge­si­ni et­ki­le­yen ya­şam ko­şul­la­rı hi­po­ta­la­mu­su et­kin ha­le ge­ti­rir özel­lik­ler gös­ter­di­ğin­den, ya­ra­tı­lan uyum sü­re­ci­nin sü­rek­li­lik gös­ter­me­si tü­ken­miş­lik ya­rat­mış ve bu gi­diş has­ta­lık­lar­la so­nuç­lan­mış­tır.

Homestaz-Allostaz Dengesi→

Kaynaklar

1. Ste­fan M. Gold, Isa­bel Dzi­obek Hyper­ten­si­on and HPA axis hype­rac­ti­vity af­fect fron­tal lo­be in­teg­rity J. Cli­ni­cal End & Me. Ju­ne 1, 2005 10.1210/jc.2004-2181

2. Mce­wen BS, Wing­fi­eld JC. The con­cept of al­los­ta­sis in bio­logy and bi­ome­di­ci­ne. Horm Be­hav. 2003 Jan;43(1):2-15.

3. Glu­co­cor­ti­co­id re­cep­tor poly­morp­hisms in inf­lam­ma­tory bo­wel di­se­ase G De­cor­ti, S De Iu­di­ci­bus Gut 2006;55:1053-54

4. Robyn Kle­in 2006 Phylo­ge­ne­tic and phytoc­he­mi­cal cha­rac­te­ris­tics of plant spe­ci­es with adap­to­ge­nic pro­per­ti­es MS The­sis, 2004, Mon­ta­na Sta­te Uni­ver­sity Chap­ter 3 of 8

5. Edi­to­ri­al: Ul­tra­di­an, Cir­ca­di­an, and Stress-Re­la­ted Hypot­ha­la­mic-Pi­tu­itary-Ad­re­nal Axis Ac­ti­vity A Dyna­mic Di­gi­tal-to-Ana­log Mo­du­la­ti­on Ge­or­ge P. Chro­usos, En­doc­ri­no­logy Vol. 139, No. 2 437-440

6. Hypergl­yce­mia do­es not in­cre­ase ba­sal hypot­ha­la­mo-pi­tu­itary-ad­re­nal ac­ti­vity in di­abe­tes but it do­es im­pa­ir the HPA res­pon­se to in­su­lin-in­du­ced hypogl­yce­mia. Vra­nic, Mla­den, Matt­hews, Ste­ve Am J Physi­ol Re­gul In­tegr Comp Physi­ol. 2005 Jul;289(1):R235-46

7. Past and pre­sent stra­te­gi­es of re­se­arch on the HPA-axis in psychi­atry Ber­ger M, Kri­eg C Ac­ta Psychi­atr Scand Suppl. 1988;341:112-25

8. Stress pep­ti­des and HPA axis re­ac­ti­vity in dep­res­si­on Ne­me­roff C.B.; Sto­ut S.C.; Owens M.J. Eu­ro­pe­an Neu­ropsy­chop­har­ma­co­logy, Vo­lu­me 5, Num­ber 3, Sep­tem­ber 1995, pp. 242-243(2)

9. Bea R H Van den Bergh, Ben Van Cals­ter An­te­na­tal Ma­ter­nal An­xi­ety is Re­la­ted to HPA-Axis Dysre­gu­la­ti­on and Self-Re­por­ted Dep­res­si­ve Symptoms in Ado­les­cen­ce Neu­ropsy­chop­har­ma­co­logy May 2007; doi: 10.1038/sj.npp.1301450

10.Ku­dı­el­ka Bri­git­te M. ; Schom­mer Ni­co­le C Acu­te HPA axis res­pon­ses, he­art ra­te, and mo­od chan­ges to psycho­so­ci­al stress (TSST) in hu­mans at dif­fe­rent ti­mes of day Psycho­ne­uro­en­doc­ri­no­logy 2004, vol. 29, no8, pp. 983-992

11. The­re­sa M. Buck­ley, MS and Alan F. Schatz­berg,  On the In­te­rac­ti­ons of the HPA Axis and Sle­ep Jo­ur­nal of Cli­ni­cal En­doc­ri­no­logy & Me­ta­bo­lism, 2005 doi:10.1210/jc.2004-1056

12. Abel­son JL, Khan S, Lı­ber­zon I, Yo­ung EA HPA axis ac­ti­vity in pa­ti­ents with pa­nic di­sor­der: re­vi­ew and synthe­sis of fo­ur stu­di­es Dep­ress An­xi­ety 2007;24(1):66-76

13. Pho­on R. K. S. ; Tam S. H. The ro­le of the hypot­ha­la­mic-pi­tu­itary-ad­re­nal (HPA) axis in the re­gu­la­ti­on of blo­od pres­su­re Cli­ni­cal and ex­pe­ri­men­tal hyper­ten­si­on 1997,  vol. 19,  no4, pp.  417-430

14. Ne­me­roff C.B.; Sto­ut S.C.; Stress pep­ti­des and HPA axis re­ac­ti­vity in dep­res­si­on Eu­ro­pe­an Neu­ropsy­chop­har­ma­co­logy­Vo­lu­me 5, Num­ber 3, Sep­tem­ber 1995 , pp. 242-243

15. Dep­res­si­on, os­te­opo­ro­sis and the HPA axis Town­send Let­ter for Doc­tors and Pa­ti­ents,  Ap­ril, 2005  by Ro­bert A. An­der­son

16. Cer­qu­eira JJ, Ma­il­li­et F., The Prefrontal Cortex as a Key Target of the Maladaptive Response to Stress  J Neu­ros­ci. 2007 Mar 14;27(11):2781-7

17. Ju­lı­an F. Tha­ye­rest­her Stern­berg An­nals Of The New York Aca­demy Of Sci­en­ces Vo­lu­me 1088 No­vem­ber 2006

18. Bru­ce S mce­wen Ph.D Al­los­ta­sis and Al­los­ta­tic Lo­ad­Ne­uropsy­chop­har­ma­co­logy (2000) 22 108-124

19. J. W Cra­ne, K Eb­ner, T. A Day (2003) Me­di­al pref­ron­tal cor­tex sup­pres­si­on of the hypot­ha­la­mic-pi­tu­itary-ad­re­nal axis res­pon­se to a physi­cal stres­sor, syste­mic de­li­very of in­ter­le­ukin-1? Eu­ro­pe­an J. Neu­ros­ci­en­ce 17 (7), 1473-1481

20. S. F. Aka­na, A. Chu, L. So­ri­ano, M. F. Dall­man (2001) Cor­ti­cos­te­ro­ne Exerts Si­te-Spe­ci­fic and Sta­te-De­pen­dent Ef­fects in Pref­ron­tal Cor­tex and Amy­gda­la on Re­gu­la­ti­on of Ad­re­no­cor­ti­cot­ro­pic Hor­mo­ne, In­su­lin and Fat De­pots J.Ne­uro­en­doc­ri­no­logy 13 (7), 625-637

21. A. Va­nia Ap­ka­ri­an, Ya­ma­ya So­sa, Sre­epad­ma Sonty Chro­nic Back Pa­in Is As­so­ci­ated with Dec­re­ased Pref­ron­tal and Tha­la­mic Gray Mat­ter Den­sity J.Neu­ros­ci­en­ce, No­vem­ber 17, 2004, 24(46):10410-10415

22. Alas­da­ir M. J. Mac­Lul­lich, Ka­ren J. Fer­gu­son Smal­ler Left An­te­ri­or Cin­gu­la­te Cor­tex Vo­lu­mes Are As­so­ci­ated with Im­pa­ired Hypot­ha­la­mic-Pi­tu­itary-Ad­re­nal Axis Re­gu­la­ti­on in He­althy El­derly Men J. Cli­ni­cal En­doc­ri­no­logy & Me­ta­bo­lism (2006) Vol. 91, No. 4 1591-1594

23. Ron M. Sul­li­van and Ala­in Grat­ton La­te­ra­li­zed Ef­fects of Me­di­al Pref­ron­tal Cor­tex Le­si­ons on Ne­uro­en­doc­ri­ne and Au­to­no­mic Stress Res­pon­ses in Rats J.Neu­ros­ci­en­ce, Ap­ril 1, 1999, 19(7):2834-2840

24. Rad­ley JJ, Sis­ti HM Chro­nic be­ha­vi­oral stress in­du­ces api­cal den­dri­tic re­or­ga­ni­za­ti­on in pyra­mi­dal neu­rons of the me­di­al pref­ron­tal cor­tex. Neu­ros­ci­en­ce 2004;125(1):1-6

25. Is­ra­el Li­ber­zon, M.D., Ant­hony P. King, Ph.D Pa­ra­lim­bic and Me­di­al Pref­ron­tal Cor­ti­cal In­vol­ve­ment in Ne­uro­en­doc­ri­ne Res­pon­ses to Tra­uma­tic Sti­mu­li Am J Psychi­atry 164:1250-1258, Au­gust 2007

26. Rad­ley JJ, Ari­as CM, Sawc­hen­ko PE Re­gi­onal dif­fe­ren­ti­ati­on of the me­di­al pref­ron­tal cor­tex in re­gu­la­ting adap­ti­ve res­pon­ses to acu­te emo­ti­onal stress J Neu­ros­ci. 2006 Dec 13;26(50):12967-76

27. Sul­li­van R.M ; Grat­ton A. Pref­ron­tal cor­ti­cal re­gu­la­ti­on of hypot­ha­la­mic-pi­tu­itary-ad­re­nal func­ti­on in the rat and imp­li­ca­ti­ons for psycho­pat­ho­logy: si­de mat­ters Psycho­ne­uro­en­doc­ri­no­logy Vo­lu­me 27, Num­ber 1, Ja­nu­ary 2002, pp. 99-114(16)

28. Oka­da T, Ta­na­ka M, Ku­rat­su­ne H, Wa­ta­na­be Y, Sa­da­to N.Mec­ha­nisms un­derl­ying fa­ti­gue: a vo­xel-ba­sed morp­ho­met­ric study of chro­nic fa­ti­gue syndro­me BMC Neu­rol. 2004 Oct 4;4(1):14

29. Fi­gu­ei­re­do HF, Bru­est­le A, Bo­die B, Dol­gas CM, Her­man The me­di­al pref­ron­tal cor­tex dif­fe­ren­ti­ally re­gu­la­tes stress-in­du­ced c-fos ex­pres­si­on in the fo­reb­ra­in de­pen­ding on type of stres­sor Eur J Neu­ros­ci 2003 Oct;18(8):2357-64

30. Jur­gen, Ed. Fuchs, En­vi­ron­men­tal Stres­sors in He­alth and Di­se­ase. Oxi­da­ti­ve Stress and Di­se­ase. Pub­lis­her: CRC; 1st edi­ti­on July 15, 2001

31. Dis­tress in Ani­mals: Is it Fe­ar, Pa­in or Physi­cal Stress? Ame­ri­can Bo­ard of Ve­te­ri­nary Prac­ti­ti­oners Sympo­si­um 2002 Man­hat­tan Be­ach, Ca­li­for­nia