Al­los­taz ne­de­niy­le olu­şan hüc­re­sel dü­zey­de­ki ça­lış­ma bo­zuk­luk­la­rı, ge­ne­tik ya­pı­yı et­ki­le­ye­rek, te­mel hüc­re ça­lış­ma­sı­nı bo­zar. Do­ku­ların bozulmasıyla ge­li­şen has­ta­lık­la­rın ne­de­ni al­los­taz me­ka­niz­ma­sı­dır.

               Allostaz belirtileri

• Kan basıncı (tansiyon) artar.
• Kalp hızı artar.
• Solunum hızı ve kapasitesi artar.
• Depo şekeri yakılır.
• Kan şekeri artar.
• Barsak hareketliliği azalır.
• Kanda LDL kolesterol düzeyi artar.
• Hemoglobin şeker düzeyi artar.
• 12 saatlik idrarda kortizol düzeyi  artar.
• 12 saatlik idrarda adrenalin ve noradrenalin düzeyi artar.
• Kanda DHEA sülfat düzeyi azalır.
• Kanda HDL kolesterol düzeyi azalır.

Her­han­gi bir ya­kın­ma so­nu­cu is­te­nen tet­kik­ler­de gö­rü­len anor­mal­lik­ler, al­los­taz ne­de­niy­le olu­şan durumun belirtileridir. Bu de­ğer­ler, vü­cu­dun ça­lış­ma bo­zuk­lu­ğu hak­kın­da ge­nel bil­gi­ler ve­rir.

Hi­po­ta­la­mus et­kin­li­ğin­de olan de­ği­şik­lik­ler (al­los­taz), do­ku­lar­da ya­pı­sal bo­zul­ma­nın baş­la­ma­sı için ge­rek­li or­ta­mı sağ­lar. Da­mar­la­rın tı­kan­ma­sı ya da da­mar sert­li­ği ge­li­şi­mi­ni ör­nek ola­rak in­ce­le­ye­lim.

Kalp kri­zi (mi­yo­kart en­fark­tü­sü) ve be­yin kri­zi (in­me) son­ra­sı ge­li­şen in­me gi­bi has­ta­lık­la­rın oluş­ma­sı için da­mar sert­li­ği­nin ön­ce­den ge­liş­me­si ge­re­kir. Da­ma­rın iç yü­ze­yi en­do­tel de­ni­len bir ta­ba­ka ile kap­lı­dır. Bu ta­ba­ka­nın al­tın­da in­ce bir boş­luk bu­lu­nur. Onun­da al­tın­da ka­lın bir düz kas ta­ba­ka­sı var­dır. Da­ma­rın tı­ka­na­bil­me­si için ön­ce­lik­le da­mar iç yü­ze­y ya­pı­sı­nın bo­zul­ma­sı ge­re­kir.

Da­mar yü­ze­yi­ni ko­ru­yan 2 mad­de var­dır. PGI 2 (pros­ta­sik­lin) ve NO (nit­rik ok­sit). Her iki mad­de da­mar iç yü­ze­yin­de ya­pı­lır ve et­ki­le­ri­ni hem bu­ra­da hem de içi­ne gir­dik­le­ri düz kas ta­ba­ka­sın­da gös­te­rir­ler. Her iki mad­de­nin da­mar iç yü­ze­yi ko­ru­yu­cu, pıh­tı­laş­ma­yı ön­le­yi­ci, da­mar­la­rı ge­niş­le­ti­ci ve da­mar düz kas ya­pı­sı­nı ko­ru­yu­cu gö­rev­le­ri var­dır.

Da­mar­lar­da bu­lu­nan kas­lar, hi­po­ta­la­mus­tan al­dık­la­rı si­nir­sel ve hor­mo­nal emir­ler so­nu­cu ka­sı­lıp gev­şe­ye­rek (tan­si­yo­nun art­ma­sı ve azal­ma­sı) kan akı­mı­nın nor­mal akı­şı­nı sağ­la­ma­ya ça­lı­şır. Al­los­taz du­ru­mun­da nor­mal­den da­ha çok ger­çek­le­şen bu iş­lem, da­mar ko­ru­yu­cu özel­lik­le­ri olan mad­de­le­rin ya­pı­mı­nı et­ki­ler ve da­mar­la­rı du­yar­lı ha­le ge­ti­rir. Da­mar tı­ka­cı ya da da­mar sert­li­ği (at­he­rosk­le­roz) du­ru­mun­da, ser­best ra­di­kal­ler adı ve­ri­len vü­cut me­ta­bo­liz­ma ürün­le­ri, du­yar­lı ha­le ge­len da­mar iç yü­ze­yin­den PGI 2 ve NO sal­gı­lan­ma­sı­nı azal­ta­rak du­yar­lı­lı­ğı da­ha da art­tı­rır. Bu­nun so­nu­cu da­mar iç yü­ze­yi­ne, kan­da bu­lu­nan ve asıl gö­re­vi do­ku ko­ru­yu­cu özel­li­ği olan mad­de­ler (si­to­kin­ler: mo­no­sit ve mak­ro­faj) ya­pı­şır ve da­mar içi­ne gi­rer. Kan­da bu­lu­nan ve ko­les­te­rol ta­şı­yan LDL, ser­best ra­di­kal­le­rin et­ki­siy­le ok­sit­le­nir ve mak­ro­faj­lar­la bir­lik­te, kal­si­yum­la bir­le­şe­rek da­mar içi­ne gi­rer. Ay­rı­ca kan­da do­ku ha­ra­bi­ye­ti ön fak­tör­le­ri ar­tar (MCP 1, TNF al­fa, VCAM 1). Ko­les­te­ro­lün tı­kaç içi­ne gir­me ne­den­le­rin­den bi­ri de, al­los­taz et­ki­siy­le ar­tan in­sü­lin ve kortizol’ün yağ de­po­la­ma üze­ri­ne olan art­tı­rı­cı et­ki­si­dir.

Al­los­taz et­ki­siy­le ge­li­şen kan ba­sın­cı anor­mal­lik­le­ri, ser­best ra­di­kal­le­rin or­tam­dan uzak­laş­tı­rı­la­ma­ma­sı ve ko­les­te­rol yük­sek­li­ği, vü­cut iş­le­yi­şin­de var olan bir so­ru­nun gös­ter­ge­si­dir­ler. Vü­cu­du­muz iyi yö­ne­ti­le­me­mek­te ve uy­gun gı­da­lar alın­ma­mak­ta­dır. Has­ta­lık be­lir­ti­le­ri baş­la­ma­dan ön­ce olu­şan al­los­taz, ge­ri­ye dön­dü­rü­le­bi­lir bir du­rum­dur. Bu ne­den­le te­da­vi­ler, al­los­taz üze­ri­ne ku­ru­lu ol­ma­lı­dır.

Hi­po­ta­la­mus­tan çı­kan fark­lı yol­la­rın fark­lı ça­lış­ma yön­tem­le­ri so­nu­cu, fark­lı ya­kın­ma­lar or­ta­ya çı­kar. Ör­ne­ğin, sa­de­ce si­nir­sel yol­la­rın et­kin ol­ma­sı du­ru­mu as­tım kri­ziy­le ya da as­tım­la il­gi­si ol­ma­yan an­cak ay­nı me­ka­niz­ma ile ge­li­şen ne­fes dar­lı­ğıy­la so­nuç­la­na­bi­lir^1,2. Bu­ra­da iş­le­yen al­los­taz, bi­ri­kim­ler so­nu­cu ge­li­şen vü­cu­dun ça­lış­ma so­run­la­rın­dan de­ğil, doğ­ru­dan be­yin ön böl­ge du­yar­lı­lı­ğın­da ar­tış ol­ma­sı so­nu­cu, kı­sa sü­re­li ge­liş­miş­tir. Ayrıca allostaz etkisiyle etkilenen bağışıklık sistemi, astım krizlerinin oluşumunu kolaylaştırır.

Tabloda stres ile ge­li­şen al­los­taz ve has­ta­lık­la­rın olu­şum yo­lu gö­rü­lü­yor.

Hipotalamusun Sinirsel Kontrol Sistemi→

Kaynaklar

1. Stress, Adaptation, and Disease: Allostasis and Allostatic loadbs Mcewan Annals of the New York Academy of Sciences, Vol. 840, No. 1. (1998), pp. 33-44

2. Eur Respir J 2003; 22:574-575 Evaluating the effects of stress on asthma: a paradoxical challenge M.D. Klinnert